می‌دهد که وضع آنجا با اینجا در عین اینکه در یک جهاتی باهم شرکت دارند و مثل همدیگرند اما در بسیاری موارد هم باهم تفاوت دارند . به این تعبیر ما می‌توانیم بگوییم که نظامات حاکم بر این جهانی که اسمش دنیاست با نظامات حاکم بر آن جهانی که برای ما خبر داده‌اند متفاوت است ، یک‌ تفاوتهایی وجود دارد ، که این را به تعبیر دیگر هم گفته‌اند ، گفته‌اند دنیا یک نشئه است و آخرت نشئه دیگر . این کلمه " دو نشئه " که تعبیر می‌کنند مقصود این است که دو نوع جهان ، دو نوع زندگی و دو نوع نظام است‌ .

جهان اسباب و مسببات و جهان حکومت اراده

زندگی این دنیا زندگی‌ای است که اجل و مدت و مهلت در آن حکمفرماست و اسباب و مسببات در آن تأثیر دارد . این که واضح است ، همین طوری که ما می‌بینیم هر چیزی که در اینجا بخواهیم به وجود بیاید باید در شرایط معینی‌ با یک مدت و زمان معینی به وجود بیاید . ما می‌خواهیم گندم ایجاد کنیم ، این گندم را فقط در یک شرایط زمانی و با یک اجل و مدت و مهلت معین‌ می‌توانیم ایجاد کنیم . البته ممکن است انسان با قدرت علمی شرایط را تغییر بدهد ، مهلت را کمتر یا زیادتر کند . اینها هم یک چیزهای صد در صد قطعی نیست ، مثلا ما نمی‌توانیم بگوییم مثل یک قانون ریاضی حتما این‌ گندم از اولی که در زمین کاشته می‌شود تا وقتی که رشد می‌کند و به مرحله‌ درو می‌رسد ، باید شش ماه بگذرد ، این دیگر نه زیادتر می‌شود و نه کمتر .
ممکن است شرایط طبیعی را تغییر بدهند و همین که در شرایط امروز در مدت‌ شش ماه رشد می‌کند در مدت سه ماه ، دو ماه ، یک ماه یا کمتر رشد کند .
ولی در اصل مطلب که به هر حال شرایطی و مهلتی و مدتی می‌خواهد ، دیگر بحثی نیست .
در عالم آخرت ، مطلوبها و مقصودها و هدفها به این شکل نیست . همان‌ طوری که در حدیث نبوی هم هست : " « الدنیا مزرعة الاخرش » " [١] آنجا دیگر حساب حساب کشت و زراعت و مهلت و مدت نیست ، آنجا جای‌ حکومت اراده است ، حکومت حکومت اراده است . اگر کسی در آنجا رفت ، هر چه را اراده کند و آنچنان که اراده کند و به موجب اراده‌اش به وجود می‌آید . حدیثی هست ، البته آن را عرفا بیشتر نقل می‌کنند ،

[١] کنوز الحقایق ، مناوی ، باب دال .